Παρασκευή, 13 Φεβρουαρίου 2015

Το μεγάλο κόλπο


Σήμερα θα γινόταν το πρώτο μας μάθημα με τον Τορτσόφ, το Δάσκαλο-Σκηνοθέτη. Εμείς δε βλέπαμε την ώρα πότε ν' αρχίσουμε, όμως εκείνος, προς μεγάλη μας έκπληξη, αρκέστηκε να μας ανακοινώσει ότι, για να μας γνωρίσει καλύτερα, ήθελε να μας δει σε μια παράσταση όπου ο καθένας θα ήταν ελεύθερος να παίξει μια σκηνή επιλεγμένη από τον ίδιο. Μόνο πάνω στη σκηνή, μέσα σε σκηνικό, με μακιγιάζ και κοστούμια, πίσω από τα φώτα της ράμπας, θα μπορέσει να κρίνει τι προσόντα έχουμε για να γίνουμε ηθοποιοί.....”κλπ, κλπ 
Κ. Στανισλάφσκι-Ένας ηθοποιός δημιουργείται

Ερώτηση: γιατί ο δάσκαλος γράφεται με κεφαλαίο “Δ” και ο σκηνοθέτης με κεφαλαίο “Σ”; Επειδή είναι σημαντικά πρόσωπα, άξια σεβασμού;; Οκ, το δέχομαι. Ο χρήσιμος σκηνοθέτης είναι άξιος σεβασμού. Όπως και ο χρήσιμος δάσκαλος. Μήπως όμως, ο καλός ηθοποιός δεν είναι άξιος σεβασμού; Ή ο καλός τεχνικός; Γιατί ο Κωσταντίν δεν τους γράφει και αυτούς Ηθοποιούς και Τεχνικούς;;;;


Η μεγάλη απάτη.

Η δίψα για εξουσία είναι καταπληκτικό πράγμα. Έχουν υπάρξει άνθρωποι που κυβερνούσαν το μισό κόσμο, και για να κυβερνήσουν λίγο ακόμα ήταν διατεθειμένοι να θυσιάσουν την καλοπέρασή τους, να ρισκάρουν τις ζωές τους, ήταν πρόθυμοι να χάσουν ακόμα και την εξουσία που ήδη κατείχαν, μήπως και κερδίσουν λίγη εξουσία ακόμα.

Οι άνθρωποι αυτοί έλκονται από επαγγέλματα και θέσεις με κύρος και ισχύ: καθηγητές, μάνατζερ, πρόεδροι, διευθυντές, σκηνοθέτες....

Δεν είναι κακό. Αν έχεις ανάγκη για δύναμη δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην θέλεις να την ικανοποιείς, εφόσον ενώ την αποκτάς και αφού την έχεις αποκτήσει είσαι χρήσιμος για τους άλλους. Μάλιστα, τολμώ να πω ότι και το να θες να επεκτείνεις διαρκώς την εξουσία σου δεν είναι κατ' ανάγκη αθέμιτο. Όμως, είναι εντελώς αστείο να εφευρίσκεις λόγους, τρόπους και πλάγιες οδούς για να κάνεις τον εαυτό σου και τη θέση σου να μοιάζει σημαντικότερη από ότι είναι.

Τις προάλλες συζητούσα με έναν γνωστό μου, σημαντικό 'Ελληνα μαέστρο (να εδώ ας πούμε θα μπορούσα να πω ότι άκουσα την άποψη ενός σημαντικού μαέστρου, αλλά προτιμώ να σας εντυπωσιάσω με τις γνωριμίες μου). Τον συγκεκριμένο άνθρωπο τον ακολουθεί η φήμη ενός απίστευτα αυστηρού και σκληρού δασκάλου, που οι περισσότεροι χορωδοί του από τη μία τον έτρεμαν, και από την άλλη έπιναν νερό στο όνομά του (αν και ξέρω κανα-δυο που τον θεωρούν μαλάκα). Προς μεγάλη μου έκπληξη τον άκουσα να λέει ότι όποτε έκανε φωνητική διδασκαλία σε θιάσους, τον εντυπωσίαζε το πόσο πειθαρχημένοι ήταν οι ηθοποιοί σε σχέση μου τους μουσικούς. Κολλάω εγώ. “Μα πώς γίνεται αυτό, εγώ είχα πάντα την εικόνα ότι μπροστά στον μαέστρο στέκονται όλοι σούζα” - “Μπα, στους σκηνοθέτες είναι όλοι πολύ πιο σούζα”

Αυτό δεν το περίμενα. Δηλαδή, οι σκηνοθέτες απολαμβάνουν μεγαλύτερο σεβασμό ακόμα και από τους μαέστρους;
Ναι ρε μαλάκα, απολαμβάνουν! Έχεις υπάρξει 23 ετών, άσχετος, χωρίς γνώσεις, χωρίς εμπειρία, χωρίς το παραμικρό εχέγγυο σκηνοθέτη και τιθάσευες ολόκληρη 30μελή θεατρική ομάδα, γεμάτη από χαζοχαρούμενες Παμακιτογκόμενες;
Στις ηγετικές σου ικανότητες νομίζεις ότι οφείλονταν;
Ε;;;
Μεγαλέξανδρε;;;

Ο κόσμος έχει μάθει να θεωρεί τους σκηνοθέτες μονάρχες.

Σε ένα κείμενο της Bogard διάβασα κάτι (κάτι ακόμα δηλαδή, τι σπουδαία γυναίκα, καλή της ώρα εκεί που βρίσκεται, η παλιολεσβιάρα) που μου άρεσε πολύ: Ο ηθοποιός είναι σαν τον αστροναύτη. Πρέπει να βγει έξω από τη γη, έξω από το διαστημόπλοιο, στο παγωμένο και τρομακτικό χάος, για να κάνει τη δουλειά. Ο σκηνοθέτης είναι σαν τον πύργο ελέγχου. Βοηθά, καθοδηγεί, λύνει προβλήματα, στηρίζει και εμψυχώνει.


Ερώτηση: Ποιος από τους δυο είναι ο μάγκας;;;

Απάντηση Ι: Είναι λάθος να υποβαθμίζουμε την αξία του σκηνοθέτη, χωρίς αυτόν κλπ κλπ.....

Σωστή απάντηση: Προφανώς ο αστροναύτης! Είναι δυνατόν να θεωρούμε ισάξια τη σημασία του μάγκα που ενώ του έχει φτάσει το σκατό στον κώλο, βγαίνει στη μαυρίλα, στο άγνωστο, εκτίθεται σε ένα σορό και τρομαχτικούς παράγοντες, κινδυνεύει ανά πάσα ώρα και στιγμή να τα κάνει σκατά και να χλευαστεί, με το χέστη που εκ του ασφαλούς, σε μια turn based λογική, κάθετε στην πλατεία και καθοδηγεί “λίγο πιο δεξιά, λίγο πιο αριστερά, όχι-θα το προσεγγίσουμε λίγο αλλιώς, σφίξε λίγο το μπουλόνι μπροστά σου, λίγη περισσότερη σωματικότητα, τις μπλε κουρτίνες, όχι τις πράσινες...”

Η μεγάλη διαφορά βρίσκεται στο ότι, ενώ για τον χειριστή στον πύργο ελέγχου είναι σαφές το ποιος είναι ο μάγκας, για εμάς στο θέατρο όχι. Πιστεύω ότι ο λόγος είναι απλός: ονομάζεται παλαιότητα.

Η παράδοση που θέλει το σκηνοθέτη απόλυτο κυρίαρχο είναι πολύ ισχυρή, παρόλο που η σκηνοθεσία όπως την ξέρουμε σήμερα είναι μια εφεύρεση μόλις 150 ετών, ενώ το θέατρο υπάρχει για 2500 χρόνια (θυμάμαι ότι όταν είχα πρωτοκάνει θέατρο είχα ακούσει αρκετές φορές τη φράση: ο σκηνοθέτης είναι θεός.) Ποιοι τη συντηρούν: οι σκηνοθέτες που έχουν συμφέρον να τη συντηρήσουν (οι σύγχρονοι, οι δημοκρατικοί δεν το κάνουν από μόνοι τους, αυτοί είναι ταπεινοί, αλλά (ώ του θαύματος) περιστοιχίζονται από ένα σωρό παρατρεχάμενους αγαπημένους μαθητές, βοηθούς, ηθοποιούς κλπ που κάνουν αυτοί τη προπαγάνδα, διότι ο πραγματικά μεγάλος δεν λέει ποτέ ότι είναι μεγάλος, βάζει άλλους να το λένε για αυτόν).

Και γιατί να μην το κάνουν; Ο οποιοσδήποτε καταφέρει να πείσει κάποιον να τον πληρώσει για να κάνει το σκηνοθέτη (ή πληρώνει ο ίδιος για αυτό) μπορεί να αποκτήσει μια καταπληκτική απόλυτη εξουσία πάνω στα σώματα κάποιων άλλων. Σήκω, φώναξε, κάτσε, τούρλωσε το κώλο σου ή (σε πιο σύγχρονες, πιο “σωματικές/βιοματικές” μεθόδους) λέγε το κείμενο οκλαδόν ανάσκελα ενώ εγώ και τρεις άλλοι καθόμαστε πάνω στο στομάχι σου και ένας σκύλος κλάνει στη μούρη σου). Πραγματικά, τέτοια οικειοθελώς παραδομένη εξουσία πάνω στα σώματα των άλλων λίγες δουλειές στο δυτικό κόσμο μπορούν να προσφέρουν.

Και να σας πω κάτι: μια χαρά. Κάπως πρέπει να βγάλουμε τα βίτσια μας κι εμείς. Αλλά δεν μπορώ να αντέξω κάτι άλλο. Τη μέθοδο: “θα κάνεις ό,τι σου λέω διότι αλλιώς θα είσαι απαράδεκτα κακός!” Είναι το συναίσθημα που όλοι νιώσαμε τον πρώτο καιρό των σπουδών μας και που σχεδόν αυτόματα πάμε να μεταδώσουμε σε όποιον τίθεται υπό τις οδηγίες μας. “Κάνε ό,τι σου βγαίνει, διότι πρέπει να είσαι αυθόρμητος, αλλά στην πραγματικότητα σου είμαι απαραίτητος όχι μόνο για να επιλέγω ποιο από τα αυθόρμητά σου είναι το σωστό, αλλά με χρειάζεσαι ακόμα και για γίνεις αυθόρμητος, διότι η κοινωνία και ο πολιτισμός σε έχει κάνει μη αυθόρμητο...”
Ε, άντε και γαμήσου τσόγλανε με τις αλά καρτ ερμηνείες σωστών (κατά περίπτωση) επιχειρημάτων. Υπάρχει και άλλος, πιο ηθικός τρόπος να κάνεις όμορφες μικρές να κάνουν ό,τι γουστάρεις. Αλλά αυτό κοστίζει πιο πολύ, και δε μοιάζει οικειοθελές.

Έχοντας περάσει πρόσφατα από διάφορες θέσεις έχω να πω το εξής: ο πύργος ελέγχου είναι συνήθως πολύ χρήσιμος, με την τωρινή παράδοση ίσως και απαραίτητος. Χωρίς αυτόν η αποστολή μπορεί να αποτύχει. Αλλά ο ήρωας είναι ο αστροναύτης. Αυτός αξίζει το μεγαλύτερο σεβασμό (εκτός βέβαια αν δεν έχει συναίσθηση του τι πάει να κάνει, οπότε μάλλον του αξίζουν δυο-τρία χαστούκια, μπας και συνέλθει).
Και κάτι τελευταίο. Στις εποχές των πραγματικών εξερευνητών, ο καπετάνιος, ο σχεδιαστής της πορείας, ήταν και ο ίδιος πάνω στο καράβι. Και σε περίπτωση ναυαγίου δεν έψαχνε δικαιολογίες. Είχε την ίδια μοίρα με αυτήν όλου του υπολοίπου πληρώματος.


Υ.Γ.1 Παραθέτω ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Μάμετ Θέατρο:
Όλοι οι επαγγελματίες έχουν βιώσει την εμπειρία του ανεβάσματος ενός έργου χωρίς σκηνοθέτη, σε καλοκαιρινούς θιάσους ρεπερτορίου, σε τάξεις υποκριτικής κτλ., και το αποτέλεσμα, όπως θα συμφωνήσουν οι περισσότεροι, δεν ήταν σε καμία περίπτωση κατώτερο των προτύπων ενός σκηνοθετημένου έργου.”


Υ.Γ.2 Τις προάλλες, μια παλιά φίλη που σπουδάζει τώρα, μου είπε ότι μία από τις εργασίες τους είναι να ετοιμάσουν κάτι εντελώς μόνοι τους, εκτεθειμένοι από όλες τις μεριές και χωρίς καμιά υποστήριξη. Εξαιρετικό, εγώ μόνο έτσι έμαθα οτιδήποτε έχω μάθει πραγματικά. Αλλά προσοχή: φοβού τους Δαναούς, και δώρα φέροντας. Αν είναι να καταλήξουμε (εμμέσως, πλην σαφώς) ότι “πολύ καλή προσπάθεια, αλλά με τη βοήθειά μας θα ήσουν σίγουρα πολύ καλύτερη” τότε να το χέσω αγάπη μου, να το χέσω...


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου